Ali Şeriati’nin İnsanın Dört Zindanı adlı eseri, insanın özgürlüğünü kuşatan görünmez duvarları analiz eden en etkileyici metinlerinden biridir. Bu kısa ama yoğun kitap, Şeriati’nin ahlak felsefesinin özünü; yani insanın hem yaratıcı hem de tutsak bir varlık oluşunun çelişkili doğasını bütün açıklığıyla ortaya koyar.
Doğanın Zindanı: Naturalizmin Sınırları
Şeriati’ye göre insan ilk olarak doğanın baskısı altındadır. İhtiyaçlar, fiziksel zorunluluklar ve biyolojik sınırlılıklar insanı kuşatır. Natüralizm, insanı maddi çevresine bağlı bir varlık olarak görür ve bu bakış bir “gerçeklik payı” taşır. Şeriati, alıntıda bu durumu şöyle özetler:
İrade sahibi ve yaratıcı insan, ilk zorlayıcı gücün doğa olduğunu görür; bu zorun tutsağıdır.
Doğa insanı biçimlendirir, fakat Şeriati’ye göre insan yalnızca doğanın ürünü değildir. Bu zindan fark edildiği ölçüde aşılabilir.
Tarihin Zindanı: Geçmişin Gölgesinde Yaşamak
İkinci zindan tarihin baskısıdır. Tarihsel şartlar, kültür, miras ve kolektif hafıza bireyi şekillendirir. Emerson’ın ünlü sözüne atıfla:
“Tarih nedir? Nedir tarih olmayan ki?”
“Var olan her şey tarihin ürünüdür.”
Şeriati, insanın tarihle kuşatıldığını ancak tarihin belirleyiciliğinin mutlak olmadığını savunur. İnsan, tarihi aşarak kendi yönünü tayin etme potansiyeline sahiptir.
Toplumun Zindanı: Sosyolojizmin Düzleştirici Gücü
Üçüncü zindan toplumdur. Toplumsal kurallar, ekonomik düzen, kültürel kodlar ve sınıfsal konumlar bireyi şekillendirir. Şeriati’nin mahkûmlara halı dokumayı öğreten sanatkâr üzerine aktardığı örnek, sosyal çevrenin insan karakterini nasıl dönüştürdüğünü çarpıcı biçimde gösterir:
“Katı bir ruh, yeni bir çevreyle o kadar yumuşak olabiliyor ki… Ne o katılık dolayısıyla suçlamalıyız, ne de incelik dolayısıyla aşırı övmeliyiz.”
Şeriati toplumun belirleyiciliğini reddetmez; fakat insanın, toplumsal şartların esiri olmak zorunda olmadığını vurgular.
En Derin Zindan: Benlik
Şeriati’ye göre insanı en çok kuşatan ve en zor aşılacak zindan kendi benliğidir. Diğer üç zindan dışsaldır; insan onları hisseder ve kimliğine nasıl etki ettiğini görebilir. Fakat “benlik zindanı” gizlidir, taşınır, fark edilmez:
“Bu zindanı insan kendisiyle birlikte taşır. Hastalık ve hasta birleşmiştir.”
Modern insan doğa, tarih ve toplum karşısında güçlüdür; teknoloji ve bilimle onları aşabilir. Fakat kendi içindeki zindana karşı çoğu zaman güçsüzdür. Bu nedenle çağdaş dünya, maddi güçle donanmış ama ruhsal olarak “yıkılmaya hazır bir heykel” gibi kırılgandır.
Özgürlük: Bilim ile Değil, Aşk ile
Şeriati’nin en çarpıcı tespiti şudur: Üç zindandan bilim ile çıkılabilir; fakat benlik zindanından bilimle çıkılamaz. Çünkü “bilimin kendisi de bir tutsaktır.” Bu noktada Şeriati, insanın gerçek özgürlüğünü ahlak, aşk ve din ile elde edebileceğini savunur:
“Sözüm şudur ki insan, doğa, tarih ve toplum zindanlarından bilim ile kurtulur. Dördüncü zindandan ise din ile kurtulur, aşk ile kurtulur.”
Burada “aşk”, Şeriati için metafizik bir yükseliş, kendini aşma ve değer uğruna fedakârlık etme iradesidir. İnsanın özgürlüğü, ancak nefsin hâkimiyetine başkaldırmasıyla mümkündür.
Şeriati’nin Ahlaki İsyanı
İnsanın Dört Zindanı, Şeriati’nin en ahlaki metinlerinden biridir. İnsan, doğa, tarih ve toplum tarafından şekillense de bunların hiçbirine mahkûm olmak zorunda değildir. Asıl mücadele kendi içindeki tutsaklığa karşıdır. Şeriati’nin insana çağrısı bir “özgürleşme manifestosu” gibidir:
- Kendini tanı,
- Zindanlarını fark et,
- Bilgi ve irade ile çevresel belirlenimleri aş,
- Ahlak ve aşk ile kendi sınırlarını kır.
Bu yönüyle eser, çağdaş insanın krizini bütün derinliğiyle ele alır ve hâlâ güncelliğini koruyan güçlü bir özgürlük ve sorumluluk çağrısı sunar.
Yorumlar